Skuggalestin

Sund

2009-12-10T15:53:00.000-08:00

Sund er góð skemmtun. Margir kvikmyndagerðarmenn hafa heillast af vatni og sundi og athöfnum fólks í vatni, og hér eru nokkur dæmi.

Jean Vigo -Taris, roi de l'eau (1931)

Séníið og anarkistinn Jean Vigo, sem dó langt fyrir aldur fram, gerði þessa stuttmynd árið 1931. Á yfirborðinu er þetta heimildarmynd um Jean Taris, franskan sundkappa. Vigo sýnir sundtækni hans í smáatriðum frá ýmsum hliðum, en það er þó ekki sundtækni kappans sem Vigo heillast af. Endurtekningar og sjónarhorn gefa athöfnum sundkappans súrrealískt yfirbragð og hreyfingar og svipbrigði kappans verða oft nánast afkáraleg.

Busby Berkeley - úr Footlight Parade (1933)

Annað séní. Hér fær kvenlíkaminn alla athyglina með tilheyrandi kynferðislegum (og karllægum) undirtóni. Eiginlega fær "hlutgerving" hér nýja merkingu.

Leni Riefenstahl - úr Olympia (1936)

Enn annað séní. Nálgun Riefenstahl er allt önnur. Hér er glæsileiki (karl)mannslíkamans aðalatriðið, og með kvikmyndatöku og klippingu nær Riefenstahl að láta dýfingarkappana hefja sig yfir þyngdaraflið og verða nánast goðumlíkir. Það er auðvitað vel í takt við áróðursmarkmið myndarinnar, en útkoman er þó svo mögnuð að hún nær nánast að hefja sig yfir vafasaman upprunann.

Frank Perry - The Swimmer (1968)

Maður (Burt Lancaster) ákveður að synda heim til sín í gegnum allar laugar sem verða á vegi hans. Hljómar eins og uppskrift að tilraunakenndri og listrænni mynd. Nei, ekki aldeilis.

Kieslowski - úr Blue

Blue fjallar um Julie sem reynir að takast á við lífið eftir að hafa lifað af bílslys þar sem eiginmaður hennar og dóttir dóu. Sundlaugin, þar sem Julie er alltaf ein og böðuð bláu ljósi, verður athvarf hennar og sýnir á myndrænan hátt hvernig persóna Julie lokar sig af og hverfur inn í sig.

Krisztina Goda - Szabadsag Szerelem (Children of Glory) (2006)

Árið 1956 réðust Sovétmenn inn í Ungverjaland. Á ólympíuleikum það sama ár mættust Ungverjar og Sovétmenn í úrslitum í sundknattleik og er sagt að þetta sé ofbeldisfyllsti íþróttaleikur sem sögur fara af. Hér verður sundlaugin að vígvelli, þar sem fjandþjóðir takast á.

Og auðvitað er óhjákvæmilegt, svona miðað við það að fólk er hálfnakið, að sundlaugar verið vettvangur ástarleikja og kynlífs:

John McNaughton - Wild Things

Ljúkum þessu svo á nokkuð léttari nótum:

Mr. Bean goes to the pool

2009-01-20T07:01:00.000-08:00

Í ljósi þess að Barack Obama tekur við embætti forseta Bandaríkjanna í dag er það Skuggalestinni sannkölluð ánægja að birta eftirfarandi hugleiðingu um W., kvikmynd eftir Oliver Stone þar sem fjallað er um lífshlaup forvera Obama í Hvíta húsinu, George W. Bush. Greinin birtist í Morgunblaðinu undir lok síðasta árs.

Fram í sviðsljósið

Þegar fréttist að leikstjórinn Oliver Stone hefði í hyggju að gera ævisögulega mynd um lífshlaup núverandi forseta Bandaríkjanna er óhætt að segja að margir hafi búist við að þar yrði forsetanum reist níðstöng. Vinsældir Bush í heimalandi sínu eru litlar nú um mundir og ýmis stefnumál hans hafi orðið Bandaríkjunum mikill álitshnekkir á alþjóðavísu; þá hefur orðspor Stones sjálfs um langt árabil verið að þar sé maður sem fari sínar eigin leiðir, og sé jafnframt óvæginn þjóðfélagsgagnrýnandi sem hafi hlotið sína pólitísku menntun á andófstíma sjöunda áratugarins. Ummæli leikstjórans um valdhafa í kjölfar hryðjuverkaárásanna ellefta september 2001 hafa einnig gefið til kynna að honum sé ekki sérstaklega hlýtt til forsetans og þeirrar öfga-hægristefnu sem ríkisstjórn hans hefur boðað. Þegar handriti W. var lekið til fjölmiðla fyrr á árinu fékk umræðan byr undir báða vængi þar sem ýmsum þótti auðséð að lagt væri upp með mannorðsmyrðandi skrípamynd af forsetanum. Áhyggjur um að myndin yrði illa grundvölluð árás á forsetann, vonskuleg afskræming á valdatíð hans, reynast þó hafa verið ástæðulausar. Stone leggur sig þvert á móti fram við að birta „mannlega“ mynd af forsetanum, jafnvel hlýlega, og segja má að það verkefni sem W. setji sjálfri sér sé að skilja innra gangvirki Bush. Þá lendir sá gagnrýnisbroddur sem er í myndinni í óheppilegri togstreitu við það viðhorf sem er sett fram að Bush sé fyrst og fremst fórnarlamb kringumstæðna – og illra ráðgjafa.

Sá Bush sem Stone fjallar um líkist að sumu leyti Chance Gardiner í skáldsögu Jerzy Kosinski, Fram í sviðsljósið (Being There), hann er góðlátlegur einfeldningur sem endar í áhrifastöðu fyrir hálfgerða slysni; þetta er maður sem gerir sitt besta til að valda embætti sem í raun er honum ofvaxið. Stone gerir sér með öðrum orðum far um að sviðsetja George Bush sem ópólitíska persónu og verður það að teljast vafasöm nálgun á umdeildasta stjórnmálamann samtímans. Fleira kemur til sem gefur tilefni til að túlka W., sem var Evrópufrumsýnd á Kvikmyndahátíðinni í London (London Film Festival) fyrr í vikunni, sem alvarlega skrumskælingu á sögulegum veruleika, en á annan hátt en óttast var meðan myndin var í framleiðslu. Þá gefur auga leið að verk sem gerir sitjandi Bandaríkjaforseta að umfjöllunarefni – forseta sem hefur haft gríðarleg áhrif á heimsmynd nútímans í valdatíð sinni – vekur upp spurningar um aðferðafræði og ábyrgð, sem og hvernig myndin kallast á við þann veruleika sem blasir við í lok tíma Bush í embætti.

Forsetamyndir (í nútíð og þátíð)

Ráðist var í gerð W. fyrr á þessu ári eftir að annað kvikmyndaverkefni sem Stone var viðriðinn fór út af sporinu, og unnið var hratt á öllum stigum svo hægt væri að koma verkinu í kvikmyndahús fyrir kosningarnar í byrjun nóvember. Handritið hafði þó verið í smíðum í lengri tíma, en Stanley Weiser, handritshöfundur myndarinnar ásamt Stone, hafði áður unnið með leikstjóranum við gerð Wall Street (1987). Þá er þetta ekki í fyrsta sinn sem Stone gerir svokallaða „forsetamynd“, svo hugtak sé fengið að láni frá Birni Ægi Norðfjörð sem hefur skrifað um þessa kvikmyndategund. Áður en leikstjórinn sneri sér að Bush hafði hann gert myndir um John F. Kennedy og Richard Nixon, tvö jöfra í stjórnmálalandslagi Bandaríkjanna á eftirstríðsárunum en ólíkar fígúrur í þjóðarvitundinni. Benda má á að JFK (1991) er óvenjuleg forsetamynd þar sem hún fjallar um rannsókn á launmorði Kennedys, en snertir lítið á forsetatíð hans (hér mætti reyndar spyrja hvort hægt sé að lesa Salvador (1986) eftir Stone sem forsetamynd sem fjallar óbeint um Ronald Reagan). JFK gerir sér mat úr eftirköstum morðsins og þeirri flóknu rannsókn sem í hönd fór; tortryggin frásagnarvitund ræður ferðinni og öll stig samfélagslagsins, allt frá útvöldum valdaklíkum til sérkennilegra menningarkima, eru gerð grunsamleg. Sjálfbær samsæriskenning er spunnin sem fóðrar sjálfa sig og stækkar þar til angar myrkraaflanna virðast ná um allt, vænisýkin verður hinn sanni tónn tilverunnar. Næsta forsetamynd Stone, Nixon, deilir andrúmslofti ofsóknarkenndar með forvera sínum en hér er öllu tjaldað til svo hægt sé að birta mynd af forsetanum að störfum. Stjórnmálamaskínan er skoðuð innan frá og Stone birtir söguhetju sem leggur allt í sölurnar fyrir embættið og völdin en grefur sjálfum sér sífellt dýpri gröf í baktjaldamakki og spillingu. Anthony Hopkins kemur fram í hlutverki Nixon og ljóst er að Stone ætlar þessari tilteknu forsetaímynd að vera eins konar birtingarmynd og summa þeirra dularfullu, árásargjörnu og valdatrylltu eiginda sem að hans mati búa í undirvitund bandarískra stjórnmála: sjálfseyðingarhvöt og græðgi blandast framavonum og gríðarlegu óhófi í persónu Nixons og leit er að kraftmeiri framsetningu á því pólitíska skrímsli sem sækir á ímyndunarafl ’68 kynslóðarinnar. Viðbrögðin við myndunum voru mikil og hörð. JFK var t.d. úthrópuð af mörgum sem hættuleg sögufölsun. Fáir deila um það lengur að Stone var kærulaus þegar kom að sögulegum heimildum og veruleikaeftirlíkingu í mynd sinni um morðið á Kennedy, en margir myndu halda því fram að hann hafi fangað andrúmsloftið, tilfinninguna sem launmorðið skapaði í bandarísku samfélagi, fádæma vel. Þá tilfinningu að eitthvað væri brotið í samfélagsgerðinni, að hlutirnir gætu hreinlega ekki haldið áfram á sömu braut, að morðin á Kennedy-bræðrum og Martin Luther King, Víetnam stríðið og mótspyrnan gegn réttindabaráttu blökkumanna sýndu myrka og óttalega spegilmynd af sönnu eðli þjóðarinnar. Að þarna hafi í raun runnið upp ögurstund í sögu landsins.

Hugmyndafræði 101

Í W. er fjallað um Bush allt frá háskóladögunum í Yale á sjöunda áratugnum til ársins 2004 þegar halla tekur undan fæti fyrir bandaríska hernum í Írak, en rammafrásögnin er sú röð atburða sem leiðir til innrásarinnar. Lífshlaupið er svo birt í línulegri röð endurlita. Það að reglulega er klippt frá samtímanum til að sýna Bush á ólíkum aldursskeiðum réttlætir að sumu leyti þær miklu gloppur sem einkenna framvinduna, hoppað er yfir heilu árin og óhikað er horft fram hjá lykilatburðum í lífi viðfangsins (líkt og ellefta september og kosningunum árið 2000). Erfiðlega gekk að fjármagna myndina og að lokum var hafist handa við gerð hennar án þess að dreifingaraðili væri tryggður. Það sem vekur athygli varðandi rammafrásögn myndarinnar – forsetatíð Bush – er sú áhersla sem þar er lögð á atburðina umhverfis Íraksstríðið. Þegar kemur að embættisferli Bush beinist sjónmál myndarinnar einvörðungu að atburðum sem tengjast skipulagningu, aðdraganda, útfærslu og fyrstu eftirköstum stríðsins. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að Írak er það málefni sem öðru fremur mótar tíð Bush í embættinu, og mun reynast hans helsta arfleifð ásamt hryðjuverkastríðinu í heild. Samtímasenur myndarinnar eru flestar sviðsettar sem röð funda áðurnefndra valdamanna um Íraksstríðið og viðbrögð við hryðjuverkaógninni. Þessir fundir eru iðulega soðnir niður í innantómar yrðingar sem snúast um þá einföldu pólitísku sýn sem Stone hefur á viðkomandi aðilum. Persónurnar eru fulltrúar sundurleitra viðhorfa sem jafnan virðast byggja á þeim klisjukenndu staðalímyndum sem orðið hafa til í fjölmiðlum á liðnum árum. Þá verður inntak samræðna valdahópsins aðeins mælt á skala sem nær frá fjarstæðu til frásagnarlegrar nauðhyggju.

Það sem að vísu er dálítið skondið við þessi atriði er að fundirnir enda jafnan með því að Bush ákveður að taka bara „göttfílinginn“ á málið, en þá er jafnan ljóst að Dick er búinn að koma málum fyrir eins og hann vill, og sjálfstæð ákvörðun Bush leiðir af haganlegri höndlun varaforsetans á umbjóðanda sínum. Nýjustu bækur um Bush og forsetatíð hans hafna reyndar þeirri algengu söguskoðun að varaforsetinn hafi verið potturinn og pannan í öllu sem fram fór í Hvíta húsinu, og einkum hafi hann átt takmarkaðan þátt í ákvarðantökum tengdum Íraksstríðinu. En samband Cheneys og Bush er eitt af því fáa sem Stone framsetur fimlega í myndinni, þótt sú mynd sem hér birtist af því samræmist veruleikanum hugsanlega ekki að fullu.

Í merkingarheimi W. er framsetningin á Bush sjálfum miðlægasta atriðið og hægt er að rekja hugmyndafræðilegan sporbaug verksins í gegnum þær umbreytingar sem eiga sér stað á persónu forsetans. Í fyrstu er sem myndin hafi ákveðið að virkja hina alkunnu spaugilegu ímynd af Bush þar sem hann mismælir sig, virðist ekki hafa áhuga á öðru lesefni en íþróttafréttum o.s.frv. Á ráðstjórnarfundum í upphafi birtist hann t.d. sem einfeldningur sem lætur stjórnast af hinum illa Dick Cheney sem nýtir sér makvisst áhugaleysi forsetans um smáatriði stefnumála. Myndin hafnar hins vegar að þetta sé hinn sanni Bush – og hafist er handa við að kafa undir ímyndina. Stone virðist vera að segja að málið sé ekki svona einfalt; það er ekki einu sinni nóg að staldra við frammistöðu Bush í forsetaembættinu. Til að meta manninn þurfum við að hverfa aftur til æskuáranna, við þurfum samfellu og samhengi til að skilja persónugerðina.

Röð atriða tekur við þar sem við sjáum að Bush var vinsæll meðal jafnaldra sinna, hann var töffari, sætur og sjarmerandi, naut kvenhylli, var skemmtilegur og lifandi þegar hann var drukkinn (frekar en sukkaður). Hann dansar á borðum á börum í Texas og er bara flottur fyrir vikið. Hér kemur einnig í ljós að George H.W. Bush, faðir Georgs yngri, er hinn mikli áhrifavaldur, samband þeirra er það sem myndin í raun snýst um, og gefið er í skyn að veraldarsaga undanfarinna ára hafi mótast að verulegu leyti af viðvarandi minnimáttarkennd sonar í garð föður. Harmleikur Bush, vill Stone meina, er fjölskyldunafnið, hann getur ekki staðið undir þeirri byrði sem það reynist í lífi hans; kröfurnar eru einfaldlega of miklar. Villta og villuráfandi tímabilið í lífi W. er viðbragð við þessu ástandi, tilraun til að skapa andrými. Síðan tekur hann sig taki og ákveður að bjóða sig fram sem ríkisstjóra í Texas, en gefið er í skyn að hann hafi tekið þessa ákvörðun upp á eigin spýtur og jafnvel í óþökk foreldra sinna sem höfðu ekki trú á honum. Þau styðja pólitíska drauma yngri bróður hans, Jeb, og vilja ekki að George sé að flækja málin með framboði á svipuðum tíma. W. hefur alla tíð glímt við þá tilfinningu að í samanburði við Jeb þyki föður hans hann vera misheppnaður. Það er hérna, þegar W. gerir uppreisn gegn föður sínum og endurfæðist sem sjálfstæður stjórnmálamaður með skýra sýn og sjálfan sig og aðra, sem áhorfendum verður ljóst hversu ríkulega Stone hefur ákveðið að leita á náðir staðlaðrar formgerðar bíómyndahetjunnar í tilraun sinni til að skilja manninn.

Þegar George eldri tapar endurkjöri fyrir Bill Clinton er gefið í skyn að það hafi verið vegna örlagaríkra mistaka, hugsanlega þeirra einu sem hinn djúpvitri faðir gerði á annars fullkomnum forsetaferli, en þau eru að hafa ekki gengið endanlega frá Saddam Hussein í Persaflóastríðinu. Þetta skilur Bush og er gefið í skyn að hann hafi pólitískt innsæi, tilfinningu fyrir stóru myndinni. Lykilatriði hér er köllun Bush en fertugur hættir hann að drekka og endurfæðist til kristni. Þessi framvinda er sett fram á alvarlegan hátt og ekki vottar fyrir gagnrýnu viðhorfi þegar Bush fer á fund við prest til að tjá honum að guð hefði birst honum og sagt að hann væri útvalinn til að leiða þjóð sína á erfiðum tímum. Presturinn svarar að guð kalli fólk ekki til sín í erindaleysu. Nálgun myndarinnar við þennan þátt lífssögu Bush framkallaði týpískt Evrópufliss á sýningunni sem ég var viðstaddur, en bjánahrollur geta talist eðlileg viðbrögð við einlægri umfjöllunar myndarinnar um trúmál. En með ferðalaginu um lífshlaup Bush fram að forsetaævintýrinu sýnir Stone að miklu meira er spunnið í manninn en áhorfendur héldu í upphafi, og fyrstu atriðin gáfu til kynna. Þetta er maður sem hikar ekki, það eru heilmiklar töggur í honum, og hann er sálfræðilega laskaður af erfiðum fjölskylduaðstæðum. Það er auðvelt að hafa samúð með honum.

Helstu gallar myndarinnar felast í metnaðarleysi og gagnrýnisskorti. Samtímaatburðum er skellt inn í máttlausa Hollywood-formgerð í tilraun til að skýra innra gangvirki forsetans. Það sem Stone gerir er að skafa yfirborðið af fjölmiðlaumræðunni um Bush og framreiða sem söguþráð. Ekkert kemur á óvart – nema kannski ofuráherslan á ödipusarduldina, en helsti talsmaður hennar í gegnum árin hefur verið Maureen Dowd, dálkahöfundur NY Times – engin ný sýn er sett fram á viðfangsefnið. Þá glutrar Stone niður ágætu tækifæri til að fara gagnrýnið í hlutina, en hér er ekki átt við persónuárásir eða skrípamyndir eins og sumir óttuðust í aðdraganda myndarinnar. Stone nær hins vegar ekki einu sinni að viðhalda gagnrýnni fjarlægð frá augljósustu lygasögum forsetatíðar Bush, eða raunalegustu auglýsingabrellum hans, líkt og þegar hann lendir á flugmóðuskipinu uppdubbaður í flugmannabúning og heldur síðan ræðu undir fána sem les „Verkefni lokið“. Stone treystir á vitund áhorfenda um atburðarásina sem í hönd fór til að skapa íróníu, en skautar annars algjörlega yfir sviðsetninguna sem þar lá að baki og sýnir t.d. ekki atvikið um borð í vélinni þar sem forsetinn fær að taka um stýrið í örstutta stund svo hægt sé að segja að hann hafi „lent“ vélinni. Stone nýtir sér með öðrum orðum ekki tækifærin sem bjóðast til að afhjúpa gegndarlausa ímyndasmíð forsetans. Í staðinn er klippt á fréttaflutning af atvikinu þar sem áhersla er lögð á að konum þyki Bush kynþokkafullur. Vissulega má gagnrýna fréttamenn þessa tíma, en málið er að Josh Brolin lítur skrambi vel út í búningnum og fréttaflutningurinn passar ágætlega í samhengi við þessa fallegu Hollywoodstjörnu. Á sínum tíma leit Bush hins vegar út eins og barn á grímuballi. Fjölmörg önnur dæmi má finna í myndinni um að Stone hörfi frá gagnrýnni skoðun á viðfangsefni sínu og hvíli sig þess í stað í öruggum faðmi ímyndanna.

skuggalest um jól

2008-12-26T12:26:00.000-08:00

Skuggalestinni hefur verið lagt í stæði yfir hátíðarnar. Hún hímir nú hnípin í skýli, ekkert jólaskraut og engir drukknir farþegar með jólasveinahúfur að sötra púns. Að áramótum loknum er hugmyndin að hér verði eitthvað meira líf en að undanförnu. Þangað til er ekki úr vegi að vísa ykkur í faðm hinnar fögru Kim Morgan og hvetja ykkur til að lesa hugleiðingar hennar um jólasveininn.

spænskar kvikmyndir

2008-12-08T17:43:00.000-08:00

Pistill eftir mig sem fluttur var í þættinum Kviku á Rás 1 29. nóvember 2008. Fleiri pistlar um spænskar kvikmyndir verða fluttir í þættinum á næstu vikum og eru það nemendur í námskeiðnu Kvikmyndir Spánar í HÍ sem eiga veg og vanda að þeim. Pistlana verður svo hægt að nálgast á kviku.net.

Upphaf spænskrar kvikmyndagerðar má rekja aftur til ársins 1896 þegar sendimaður hinna frönsku Lumiere bræðra kom færandi hendi til Madridar og sýndi nokkrar af myndum þeirra bræðra. Spánverjar hrifust, líkt og aðrir, af þessu nýja fyrirbrigði, kvikmyndinni, og hófu brátt að gera sínar eigin myndir. Í upphafi voru þetta einfaldar og frumstæðar myndir af venjulegu fólki við hversdagslegar kringumstæður en brátt voru gerðar tilraunir með ögn flóknari myndir sem byggðu á frásögn.

Spænsk kvikmyndagerð náði þó ekki að slíta þessum barnsskóm sínum fyrr en upp úr fyrri heimstyrjöld. Millistríðsárin voru tími mikillar ólgu og grósku á Spáni líkt og í mörgum löndum Evrópu. Í þeirri ólgu miðri birtist Luis Buñuel, sem ásamt félögum sínum Salvador Dali og Federico Garcia Lorca mótaði listir og stefnur síns tíma. Buñuel og Dali héldu til Parísar þar sem þeir gengu til liðs við Súrrealista. Saman gerðu þeir fyrstu spænsku kvikmyndina sem segja má að hafi hlotið heimsfrægð, Un chen andalou eða Andalúsíuhundinn, súrrealíska stuttmynd sem þeir sögðust byggja á draumum. Buñuel hélt nokkru síðar til Hollywood og starfaði þar í nokkurn tíma og kynntist faglegum vinnubrögðum þarlendra. Þegar hann sneri aftur til Spánar hóf hann störf sem framleiðandi og vildi innleiða sömu vinnubrögð í spænskri kvikmyndagerð og hefja hana til vegs og virðingar. Þá var spænska lýðveldið nýstofnað, hljóðmyndir höfðu hafið innreið sína og spænskar myndir höfðu aldrei verið vinsælli. Í spænskri kvikmyndasögu er venjulega talað um „la epoca dorada“ eða gullna tímabilið og er ómögulegt að segja hver þróunin hefði orðið ef borgarastyrjöldin hefði ekki skollið á 1936.

Kvikmyndagerð í landinu lamaðist þegar stríðið skall á eins og flest önnur svið samfélagsins og fjölmargir listamenn héldu í útlegð að stríðinu loknu, þeirra á meðal Buñuel. Spænsk kvikmyndagerð bar ekki sitt barr aftur fyrr en um 1950. Þá hafði verið stofnsettur kvikmyndaskóli á vegum spænska ríkisins og ungir kvikmyndagerðarmenn útskrifuðust þaðan með nýjar hugmyndir, innblásnir af erlendum straumum eins og ítalska nýraunsæinu. Leikstjórar eins og Juan Antonio Bardem og Luis Garcia Berlanga gerðu raunsæjar myndir sem litu samfélag sitt gagnrýnu auga. Þeir gátu þó ekki gengið of langt þar sem ströng ritskoðun var í gangi, og þurfti Bardem m.a. að sitja í fangelsi í nokkurn tíma fyrir andóf en þessir leikstjórar lögðu þó grunn að kvikmyndagerð komandi kynslóða.

Franska nýbylgjan og auteur-kenningin hafði einnig talsverð áhrif á spánverja á 6. og 7. áratugnum. Þá hafði aðeins slaknað á ritskoðunarkrumlu stjórnvalda og leikstjórar eins og Carlos Saura og Victor Erice fengu meira frelsi til að gera listrænar myndir sínar. Á þeim tíma má segja að spænsk kvikmyndagerð hafi skipst í tvennt: það sem kallað var „el viejo cine español“, eða gömlu spænsku kvikmyndirnar, alþýðlegar og ódýrar afþreyingarmyndir sem nutu mikilla vinsælda og yfirvöld litu jákvæðum augum. Hins vegar var það „el nuevo cine español“, nýju myndirnar, myndir leikstjóra eins og Carlos Saura, listrænar og með brodd af ádeilu, sem nutu lítilla vinsælda heima fyrir en vöktu meiri athygli á kvikmyndahátíðum utan landsteinanna og notaði Franco þær óspart til að veita stjórn sinni jákvæða ímynd út á við.

Franco lést árið 1975 og við tók tímabil umbreytinga sem lauk með valdatöku sósjalista árið 1982. Þar með voru leikstjórar eins og Saura, sem áður voru andstæðingar stjórnarinnar, orðnir hliðhollir þeim sem völdin höfðu. Stjórn sósjalista hafði einnig sínar hugmyndir um þróun spænskrar kvikmyndagerðar og gerðu miklar umbætur á styrkjakerfinu og höfðu franska kerfið til viðmiðunar. Lögð var áhersla á vandaðar myndir og sögulegar, þar sem gert var upp við fortíðina og valdatíð Francos. En ungir listamenn sem þá komu fram höfðu lítinn áhuga á að velta sér upp úr fortíðinni. Fremstur í flokki fór Pedró Almodóvar. Hann var sjálflærður í listinni og hóf að gera hedónískar myndir sem fjölluðu um hugðarefni ungs fólks í Madrid samtímans, þar sem eiturlyfjaneysla, rokktónlist og alls kyns jaðarhópar léku stór hlutverk. Sstjórnvöld litu myndir hans hornauga til að byrja með, sérstaklega þar sem þær vöktu meiri athygli erlendis en þær myndir sem stjórninni voru þóknanlegri. Brátt v arð Almodóvar þó þekktasti kvikmyndaleikstjóri Spánar, fyrr og síðar, og er það enn í dag og flestum dettur nafn hans í hug þegar minnst er á spænskar kvikmyndir.

Það er þó ýmislegt fleira að gerast í spænskri kvikmyndagerð. Eftir 1990 hefur meiri fjármunum verið veitt í greinina og einkaaðilar komið að framleiðslu í ríkari mæli. Leikstjórar eins og Alejandro Amenábar, sem er líklega þekktastur fyrir mynd sína The Others, sem Nicole Kidman lék í, hafa notið mikillar velgengni og spænskar myndir njóta vinsælda heima fyrir og erlendis. Á síðustu árum hefur borið á nýrri raunsæisbylgju, sem líta má á sem viðbragð við breyttum heimi. Málefni innflytjenda, afvegaleidd ungmenni og kynbundið ofbeldi hafa verið viðfangsefni leikstjóra eins og Iciar Bollaín og líklega verður yfirvofandi heimskreppa síst til að draga úr þeirri bylgju.

Hér hefur verið stiklað á stóru í sögu spænskrar kvikmyndagerðar. Auðvitað er ekki hægt að gera henni tæmandi skil í svo stuttu máli, en ég hvet fólk til að leita sér frekari upplýsinga á netinu og svo dúkka ótrúlegustu myndir upp á myndbandaleigum.

Madame Tutli-Putli

2008-10-03T06:39:00.000-07:00

Ég ber ótrúlega mikla virðingu fyrir hreyfimyndargerðarmönnum. Eða á maður að segja "nördum"? Tökum sem dæmi þessa hér: Madame Tutli-Putli, kanadísk stopphreyfimynd sem var tilnefnd til óskarsverðlauna í ár. Hún er rétt innan við 20 mínútna löng, og það tók kvikmyndagerðarmennina 2 og hálft ár að gera hana. Þeir eyddu 14 klst. á dag, virka daga jafnt sem helgar, stanslaust í 2 og hálft ár. Sumar og vetur. Þetta kallar maður elju. Hér kemur myndin, og neðst er smá viðtal við höfundana (myndin fékk á endanum ekki óskarsverðlaunin).

fly away

2007-11-25T09:03:00.000-08:00

(Meiri endurvinnsla af Gvendarbrunni)

Í Bókinni um hlátur og gleymsku e. Kundera segir frá því þegar englarnir heyra Kölska hlæja í fyrsta sinn. Hlátur hans, stjórnlaus og kaótískur, vekur þeim ugg enda ætlað að grafa undan sköpunarverkinu. Það eina sem þeim dettur í hug til varnar er að hlæja á móti, nema hvað í þessum hlátri felst fögnuður yfir verki hins mikla skapara. Við að sjá engilinn hlæja verður skrattanum ennþá meira skemmt og hlær óstjórnlega, enda fátt eins fyndið og hlæjandi engill. Engillinn gefur í sinn hlátur, fagnar klukkuverkinu sem aldrei fyrr en nær þó aldrei að þagga niður í Kölska.

Tóta Pönk var eitthvað að amast við myndlist um daginn (20. apríl, nánar tiltekið). Myndlist smyndlist. Mér fannst alveg margt til í því sem Tóta sagði um að það væri alltof mikið snobbað fyrir myndlist, t.d. í Mósaík. Sérstaklega af því að myndlist er í tómu helvítis fokki þessa dagana, og búin að vera það nokkuð lengi. Alveg síðan, tja, flúxusinn tók af allan vafa um það að hvað sem er gæti verið listaverk. Heysáta = skúlptúr. Eftir það hafa myndlistarmenn bara hangið í einhverju tómarúmi og ekki vitað hvernig þeir ættu að snúa sér. Fyrir vikið eru þeir mest í því að fagna því að vera til, leyfa "sköpunarkraftinum að njóta sín", reyna að finna einhver smart konsept og dúlla sér með þau. Myndlist í dag skiptir fyrir vikið ekki nokkurn einasta mann máli, annan en listamanninn. Hún snertir engar taugar, umbyltir engum þjóðfélögum, kemur ekki við kaun. Stelpa lætur taka myndir af sér alsberri úti í bakaríi og fólk tekur ekki einu sinni eftir því. Já, þessir listakrakkar, þau eru nú alltaf eitthvað svo sniðug og skrýtin. Og ef þú nærð ekki listinni, then tough luck, þú færð ekki að vera með í hringdansinum. Tvö skref til hægri, eitt til vinstri. Já, það er gaman að vera til. Og englarnir líta með velþóknun á runkið. Það getur jú verið gaman af góðu runki, sérstaklega ef maður stundar það sjálfur.

Fútúristarnir, Dadaistarnir, Súrrealistarnir, Pollock. Einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að englarnir líti ekki með svo mikilli velþóknun á þeirra sköpunarverk. Enda var þeim ætlað að umbylta, nema ný lönd, rífa niður og byggja upp á nýtt. Þetta voru auðvitað byltingarsinnar upp til hópa, anarkistar, kommúnistar og égveitekkihvaðistar. Einhverjir þeirra gengu svo Stalín á vald (Elouard), aðrir kapítalistunum (Dali). Og mikið hlegið á himnum. En samt höfðu þeir tennur, þeir bitu frá sér, reyndu að bylta smáborgaralegri tilveru sinni eftir bestu getu. Og þrátt fyrir trúarhita Bosch er hætt við að englunum hafi ekki staðið á sama um þann ágæta mann og það sem hann hafði fram að færa. Ef þið eigið einhvern tímann leið um Madridarborg, er fátt gáfulegra en bregða sér á Pradosafnið og skoða Garden of Earthly Delights. Magnaður andskoti þar á ferð.

Og ekki bara myndlistin. Kvikmyndirnar eru í fokki líka: Hjá Tarantino hefur ofbeldið t.d. enga merkingu og ekkert hlutverk nema fagurfræðilegt. Flott hvernig blóðið spýtist! Fyndið þegar hausinn splundraðist maður, þegar hann skaut hann í hausinn! Þetta er ekki einu sinni siðlaust eða siðblint, heldur ofbeldi án merkingar, sem hrein fagurfræði. Og leikstjórarnir finna að hvað sem þeir gera eða sýna, það breytir engu, markaðurinn gleypir allt. Sýndu hold og það er selt. Gagnrýndu samfélagið á beittan og sláandi hátt og þú ert gerður að markaðsvöru, uppreisnarmanni, hinum nýja Bergmann. Þá er snútt sér að því að sýna hvað klám getur verið raunverulega subbulegt, og það er selt. Kvikmyndahátíð, umdeild mynd, missið ekki af henni! Kvikmyndaskoðun leyfir ekki almennar sýningar, þetta er svo svakalegt, gjörsemlega geggjað! Mættu í bíó og láttu ganga fram af þér! Láttu lemja þig í hausinn með sleggju, svona í leiðinni, þá finnurðu svo til þess hvað þú ert djöfull mikið lifandi!

Annars var einn áhugaverður punktur í grein í Guardian um eitíspoppið, að þá voru poppstjörnurnar algjörlega self-made, svolítið bilað lið sem trúði því statt og stöðugt að hægt væri að uppgötva og búa til algjörlega nýja tónlist, að hægt væri að umbylta heiminum með tónlistinni einni, að eitthvað nýtt og frumlegt væri til sem aldrei hefði heyrst áður. Þeir vissu líka að sitthvoru megin við þá voru gamlir feitir kallar sem gátu sprengt hnöttinn í tætlur með því einu að ýta á takka. Það var nú angist í lagi. Nú er endurvinnslan í gangi, öll tónlist unnin upp úr og vísar í eldri tónlistarmenn og tímabil. Stundum er það vel gert, stundum ekki.

Þetta átti líka við um Grammið og Smekkleysugengið. DIY á fullu spani, heimsyfirráð eða dauði, góðum smekk sagt stríð á hendur, allt var hægt, allt var mögulegt, öllu hægt að umbylta. Núna eru krakkarnir bara svona að dúlla sér, ætluðu ekkert endilega að gera þetta, bara vinna í Nóa og Síríus og svona. Ef pabbi og mamma leyfa. Og svo gerum við mynd um krakkana okkar og köllum hana Gargandi snilld, gleðjumst yfir því hvað við erum frábær og klár og æðisleg, komum saman í hring og tökum um axlirnar á næsta manni, stígum eitt skref til vinstri og tvö til hægri, og þannig áfram. Og englarnir hlægja með. Þetta er svo gaman. Við erum eitthvað svo einstaklega Sæmundur Fróði, maður! Og kölski situr uppi á fjósbitanum, aldrei verið feitari og er bókstaflega að rifna af hlátri. Því hvað er fyndnara en fólk að reyna að gleyma dauða sínum.

Og er ég eitthvað skárri? Oneioneioneionei...

kvikmyndir í kviksyndi

2007-11-15T15:17:00.000-08:00

(Þetta er pistill sem ég skrifaði 2004 á hitt bloggið mitt og ég nota hann hér með til að opna þetta ágæta blogg. Síðan þá hefur ýmislegt gerst í íslenskri kvikmyndagerð. Þetta er semsagt skrifað fyrir daga Barna, Foreldra, Mýrinnar, Veðramóta, Sigtisins, Næturvaktarinnar o.fl.)

Ég var að uppgötva greinar á vefsíðu LogS, tímariti Félags kvikmyndagerðarmanna, það var svolítið langt um liðið síðan ég kíkti síðast og svona. En allavega, ég ætla að reyna að hugsa upphátt um eitthvað af því sem ég fann þarna. Sérstaklega grein Hávars Sigurjónssonar, sem birtist víst fyrst í Mogganum 6. nóvember, en ég missti af þar. Allavega, Hávar skrifar góða grein þar sem hann leggur út af spurningunni af hverju íslenskar bíómyndir fái svona lélega aðsókn. Reyndar talar hann mest um af hverju og að hvaða leyti íslensk kvikmyndahandrit séu svona slöpp. Sem hann skrifar aðallega á leti og áhugaleysi, ekki vankunnáttu. Mmmm, kannski. Allavega, hann tínir til þrjár punkta:

Söguþráður í íslenskum kvikmyndum er oftast veikur og lítið á honum að græða, reynt að gera of mikið úr of litlu
Það vantar alla dramatíska vigt í íslensk kvikmyndahandrit, samtöl eru illa skrifuð og hugsuð, lögð of mikil áhersla á myndræna þáttinn og allt sem heitir persónusköpun fer út í veður og vind
Svo eiga íslenskar myndir lítið erindi við samtíma sinn, að mati Hávars, íslenskir kvikmyndagerðarmenn hafi ekkert að segja (á mannamáli má segja að þetta sé mest bara prívatrúnk til þess að komast á Edduverðlaunaafhendinguna (ekki orðalag Hávars!)).

Já, það má alveg vera sammála mörgu hérna. Þetta með leti og áhugaleysi er kannski rétt, ég veit það ekki, allavega finnst manni hlutirnir ganga alltof oft út á það að vera kúl og komast í blöðin. En það á ekki bara við um kvikmyndagerð, þetta er einkenni á íslensku samfélagi eins og það leggur sig. Er Ísland kannski póstmódernískasta land í heimi?

En hvað á Hávar eiginlega við með þessu spjalli um veikan söguþráð og skort á dramatík? Vill hann fá leikrit á filmu? Fólk að rífast í eldhúsum? Nei, það held ég ekki, en þetta orð, dramatík, er kannski aðeins of merkingarhlaðið til að henta vel í svona umræðu (nema maður hafi sama bakgrunn og Hávar og viti um hvað hann er að tala).

Sko, (og nú er ég að hugsa upphátt) í góðri kvikmynd kemur bæði fyrir frásögn (narrative) og dramatík. Eins í leikhúsi, nema þar er dramatíkin í hávegum höfð og frásögnin styður aðeins við ef á þarf að halda (já ég veit, mikil einföldun) og í skáldsögum er frásögnin aðalmálið, þó dramatísk element birtast líka oft í formi samtala, en eru sjaldnast aðalmálið (já, líka einföldun, en...). Í kvikmyndum ætti þetta að vera þokkalega balanserað, ljósasta dæmið um frásögn er þegar sögumaður leiðir áhorfandann í gegnum söguna, en oftast er frásögnin myndræn, við sjáum umhverfi og athafnir persónanna sem leiða áhorfandann frá einni senu til annarrar auk þess sem upplýsingar koma fram í samtölum persónanna og þetta skapar frásagnarlegan þráð myndarinnar. Dramatíkin felst auðvitað í samskiptum persónanna og þá helst í samtölum, en getur líka verið myndræn. Dramatíska uppbyggingu má útskýra á eftirfarandi hátt (með skelfilega mikilli einföldun): Í hverri sögu er aðalpersóna (protagonist) sem vill ná einhverju marki, t.d. James Bond, sem vill bjarga heiminum frá glötun, (og komast yfir allt kvenfólk sem á vegi hans verður, en það er annað mál) og svo andstæðingur (antagonist) sem leggur stein í götu hans og geta verið fleiri en einn, hjá Bond er það vondi kallinn sem er að byggja leiserbyssu sem splundrar tunglinu og allt vonda fólkið sem vinnur fyrir hann og er alltaf eitthvað að stríða Bond og koma í veg fyrir að hann nái í skottið á vonda kallinum.

Gott og vel, dramatíkin í samtölum kemur einnig fram í þessum andstæðuleik, þ.e. einhver segir eitthvað og annar setur sig upp á móti honum. Þá þarf fólk ekki endilega að vera að rífast, en með svona dramatískri uppbyggingu myndast dramatísk spenna og í vel skrifuðum samtölum er spenna á milli allra setninga. Spennan getur verið góðlátlegt, fjandsamleg, pirrandi, vottever, allt eftir þörfum sögunnar. Þannig að frásögnin og dramatíkin mynda saman vel heppnað handrit. Svo maður noti nú kléna og hallærislega myndlíkingu, þá er frásögnin eins og raflögn og dramatíkin straumurinn. Það er gott og blessað að hafa góða raflögn, en ef enginn er straumurinn kviknar ekkert ljós.

T.d. senan í byrjun Fargo, þar sem Jerry Lundegaard kemur og hittir tilvonandi mannræningja. Það hefði verið hægt að skrifa hana þannig að Lundegard kæmi inn, kynnti sig, mannræningjarnir kynntu sig, hann segði hvað hann vildi, þeir segðu já, og svo væri allt klappað og klárt. Öllum upplýsingum komið til skila, en ekkert sérlega áhugavert samtal, ládautt. En svona gerðu Coen bræður það:

JERRY: I'm, uh, Jerry Lundegaard -
CARL: You're Jerry Lundegaard?
JERRY: Yah, Shep Proudfoot said -
CARL: Shep said you'd be here at 7:30. What gives, man?
JERRY: Shep said 8:30.
CARL: We been sitting here an hour. I've peed three times already.
JERRY: I'm sure sorry. I - Shep told me 8:30. It was a mix-up, I guess.
CARL: Ya got the car?
JERRY: Yah, you bet. It's in the lot there. Brand-new burnt umber Ciera.
CARL: Yeah, okay. Well, siddown then. I'm Carl Showalter and this is my associate Gaear Grimsrud.
JERRY: Yah, how ya doin'. So, uh, we all set on this thing, then?
CARL: Sure, Jerry, we're all set. Why wouldn't we be?
JERRY: Yah, no, I'm sure you are. Shep vouched for you and all. I got every confidence in you fellas.

[They stare at him. An awkward pause.]

JERRY: ... So I guess that's it, then. Here's the keys -
CARL: No, that's not it, Jerry.
JERRY: Huh?
CARL: The new vehicle, plus forty thousand dollars.
JERRY: Yah, but the deal was, the car first, see, then the forty thousand, like as if it was the ransom. I thought Shep told you -
CARL: Shep didn't tell us much, Jerry.

Strax eftir fyrstu setningu er komin spenna í dæmið, sem um leið skilgreinir persónurnar og samskipti þeirra. Og heldur áhuga áhorfandans.

Annað dæmi er fjölskyldudinnerinn í byrjun Donnie Darko:

Elizabeth Darko: I'm voting for Dukakis
Eddie Darko: Hmm, well. Maybe when you have children of your own and they need braces, and you can't afford them because half of your husbands pay check goes to the federal government, you will regret that decision...
Elizabeth Darko: My husbands pay cheque?
Rose Darko: (Chuckles).
Elizabeth Darko: Anyway, I'm not going to squeeze one out till I'm, like, 30.
Donnie Darko: Will you still be working at the Yarn Barn? Because I hear that's a really great place to raise children.
Elizabeth Darko: That's really funny
Rose Darko: No, I think a year of partying is enough. She'll be going to Harvard next fall.
Elizabeth Darko: Mom, I haven't even gotten in yet.
Rose Darko: Do you honestly think Michael Dukakis will provide for this country till you're ready to squeeze one out?
Elizabeth Darko: Yeah, I do.
Samantha Darko: When can I squeeze one out?
Donnie Darko: Not until 8th grade.
Rose Darko: Excuse me?
Elizabeth Darko: Donnie, you're such a dick.
Donnie Darko: Whoa, Elizabeth! A little hostile there. Maybe you should be the one in therapy. Then Mom and Dad can pay someone $200 an hour to listen to your thoughts so we don't have to.
Elizabeth Darko: OK, you want to tell Mom and Dad why you stopped taking your medication?
Donnie Darko: You're such a fuck-ass!
Elizabeth Darko: What?!
Rose Darko: Please.
Elizabeth Darko: Did you just call me a 'fuck-ass'?
Rose Darko: Elizabeth, that's enough.
Elizabeth Darko: You can go suck a fuck.
Donnie Darko: Oh please tell me, Elizabeth, how exactly does one suck a fuck?
Elizabeth Darko: You want me to tell you?
Donnie Darko: Please, tell me.
Rose Darko: We will not have this at the dinner table. Stop.
Elizabeth Darko: Fuck.
Samantha Darko: What's a fuck-ass?

Sumsé, dramatík frá fyrstu setningu, en um leið komið til skila hvenær myndin gerist, að Donnie sé á geðlyfjum sem hann er hættur að taka, að Elizabeth sé að útskrifast og búin að ná kosningaaldri. Dramatíkin gerir líka dýnamíkina í samskiptum fjölskyldumeðlima greinilega. Og áhugi manns dvínar aldrei. Jamm, mjög gott. Man einhver eftir íslenskum samtölum sem virka svona vel? Man ekki eftir neinu í svipinn, kannski Sódómu Reykjavík.

Það leiðir einmitt að einu vandamáli við íslenska handritsgerð, sem er sú að oft og tíðum eru íslenskir skáldsagnahöfundar fengnir til að skrifa handritin. Málið er með skáldsagnahöfunda að þeir kunna vel að segja sögu, þ.e. segja frá. Þeir kunna ekkert endilega að meðhöndla dramatíkina, því hún er svolítið fjarri þeirra hugsunarhætti. Gott dæmi um þetta er Gabriel Garcia Marques. Einn besti skáldsagnahöfundur sem fæðst hefur í þessum heimi. Kann svo sannarlega að segja sögu. Það vita það hins vegar færri að hann hefur skrifað eitthvað af kvikmyndahandritum sem hafa verið gerðar myndir eftir, en engin þeirra hefur náð nokkurri frægð að ráði. Hvers vegna skyldi Marques ganga svona illa með kvikmyndahandritin sín, því nú kann maðurinn svo sannarlega að skrifa? Af því að hann skrifar handritin eins og hann sé að segja sögu (eða svo er mér sagt af fróðum manni), það vantar alla dramatík. Þess vegna vekja myndirnar ekki áhuga áhorfenda. Ég held svosem að leikskáld væru ekkert endilega betri, þá væri bara farið út í hinar öfgarnar, þ.e. samtöl út í eitt (eins og sumar fyrstu myndir David Mamets bera svolítið merki). Þeir sem kunna á miðilinn og hafa eitthvað að segja og kunna að koma því frá sér skrifa góð handrit. Punktur og basta barasta.

Annars virðist hugmynd íslenskra handritshöfunda að samtölum vera orðin einhvern veginn sú að því hversdagslegri sem þau séu því betri verði þau:

Kona1: Sko, svo ef, þú veist, hérna, ef maður, hérna, tekur upp á því að, þú veist deyja. Nei, ég meina, sko, maður, hérna, veit aldrei,...
Kona2: Nei, einmitt, sko, rosa sniðugt, ha..
Kona1: Já, einmitt, sko, þá, hérna, heldur fjölskyldan mín, þú veist, þau fá alveg, sko, svona 70% af laununum mínum, hérna, alveg í 7 ár.
Kona2: já, vá, hérna, rosa sniðugt
Kona3: (á innsoginu) hjáh...

Íslenskur díalógur í hnotskurn? Þekkið þið einhverja sem tala svona? Enda er þetta bara búllsjitt, góður leikari getur tekið nokkurn veginn hvaða díalóg sem er og flutt hann af sannfæringu. Það er hægt að gera tilraun með þetta. Taka af handahófi einhverja spólu úr safni BBC á uppfærslum leikrita Shakespeares, kíkja á atriði af handahófi og það bregst ekki að þar er breskur leikari að fara með íambískan pentametra á þann hátt að maður trúir því að hann sé að hugsa þennan andskota upp á staðnum.

Hávar segir líka:

Vel skrifuð samtöl segja yfirleitt mun meira en orðin sjálf, undirtexti heitir það og er allt að því óþekkt í íslenskum kvikmyndum.

Þetta er náttúrlega rétt, en kannski ekki öll sagan sögð. Það er hægt að skrifa mjög plein samtal sem virðist ósköp hreint og klárt og túlkunin eftir orðanna hljóðan:

LIANE: Please don't wash your hands in the sink.
WIGAND: Where should I wash them?
LIANE: Use the bathroom.
WIGAND: What's the difference...
LIANE: That's for food.
But he ignores her, washing his hands... And she turns the water off. He turns it back on. He thinks, then turns it off. Then she turns it on.
LIANE: (cont'd) Leave it on! Just leave it on, okay?!

(Úr The Insider). Þetta virðast bara vera hjón að kýta, eins og þau hafa gert hundrað sinnum. En eins og það er leikið og framsett í myndinni, og í samhengi með því sem kemur á undan og á eftir er ljóst að við erum að horfa á hjónaband að sigla í strand, þau eru að brotna undan farginu. Undirtextinn er semsagt ekki bara hvernig samtölin eru skrifuð, heldur líka hvernig þau eru túlkuð af leikurum og leikstjóra. Ef tvær manneskjur tala um veðrið og strjúka yfir hendi hvers annars um leið og enda samtalið á ástríðufullum kossi, er ljóst að samtalið segir eitt en túlkun leikaranna segir eitthvað allt annað. Þarna held ég að sé eitt af stóru vandamálunum. Ekki endilega í handritinu, heldur að íslenskir leikstjórar vita ekkert hvað þeir eiga að gera með þessa leikara og vilja ekki/nenna ekki/þora ekki að taka afstöðu til textans. Þegar Keith Carradine lék í Fálkum kom hann til Friðriks Þórs og vildi tala um persónusköpun. Friðrik umlaði: "persónusköpun? Hehe..." og sneri sér svo við og fór að gera eitthvað annað, og það var ekki rætt meir. Þetta er ekkert annað en hræðsla við að eiga við leikara, hvað sem Friðrik vill kalla það. Hann er reyndar það klár að velja sér leikara sem fitta í týpuna, eins og Gísla Halldórsson, en allir fínni núansar hverfa. Þessi "beini" leikstíll sem kemur út úr þessu er það sem fer mest í taugarnar á mér, þar sem allar setningar eru leiknar nokkurn veginn hástöfum (takk varríus), og ekki er pláss fyrir neina túlkun, engin tvíræðni, enginn undirtexti. Og það er leikstjórunum að kenna. Það er alltof oft kvartað yfir ofleik íslenskra leikara í kvikmyndum, en það er ekki þeim að kenna, þegar leikarar fá ekki leiðsögn heldur eru skildir eftir í lausu lofti er kannski kraftaverk að það sé eftir allt saman hægt að finna góðan leik í íslenskum myndum. Þetta hefur reyndar farið skánandi og komnir leikstjórar sem nenna að vinna með leikurunum. Íslenskir leikarar eru líka að verða vanari miðlinum, hafa kannski horft á sjálfa sig á tjaldinu og eru því í betri aðstöðu til að leikstýra sjálfum sér en áður. Sem er samt ekkert jákvætt, bara minna pirrandi.

Reyndar er pirringur Hávars á hinum myndræna þætti í kvikmyndum kannski fullmikill. Það eru til fullt af dæmum þar sem myndræn framsetning virkar vel. T.d. er varla sagt orð í Paris Texas, en er samt ein af betri myndum sem gerð hefur verið. Þar er myndræn framsetning aðalmálið, sagan er sögð í löngum tökum, þar sem hádramatískar samræður hefðu verið alveg út úr kú. En þar er samt drama, því dramatík þarf ekki endilega að vera í samtölum, heldur líka í því hvernig persónur horfa og horfa ekki á hverja aðra, hvernig og hvenær þær þegja, o.s.frv. Svo er myndræn framsetning stundum best til þess fallin að koma sögunni á framfæri. Tökum t.d. atriðið úr Close Encounters of the Third Kind. Richard Dreyfuss er að keyra um nótt á trukknum sínum. Hann er villtur og stöðvar bílinn til að skoða kort. Í gegnum afturrúðuna sjáum við bílljós nálgast. Allt í einu lyftast ljósin frá jörðu og svífa hratt upp í himininn. Segir meira en þúsund orð. En það er auðvitað rétt hjá Hávari, ef myndin er ekki um neitt mikið bjarga fallegar myndir engu.

Þetta með innihaldsleysið... Já, það eru ekki margar íslenskar myndir sem virðast snerta við kvikuna í manni. Fáar reyndar. Ef nokkrar. Hér er enginn Ken Loach eða Mike Leigh. Enginn Charlie Kaufmann eða Lars Von Trier. Einhver sem hefur svo mikinn og brennandi áhuga á einhverju og svo mikla þörf til að segja frá því að stundum þyki manni nóg um. Einhver sem getur smitað mann með ástríðunni. Ég get nefnt nokkrar erlendar myndir sem hafa haft slík áhrif á mig að ég hef gengið um í vímu á eftir, en engin íslensk kemst þar inn. Sem er mjög leitt.

Það sagði einhver ítalskur kvikmyndaleikstjóri að ítölsk kvikmyndagerð hefði byrjað að hnigna þegar ítalskir leikstjórar hættu að ferðast um með almenningssamgöngum. Kannski þetta sé vandamálið, strætókerfið í Reykjavík er svo lélegt að leikstjórum dettur ekki í hug að taka strætó. Ef þeir tækju strætó sæju þeir rónana á hlemmi, manninn frá Costa Rica sem er á leið í fiskvinnu út á granda, austurlensku stúlkurnar sem spjalla saman á sínu hvella tónamáli á leið sinni í ræstingarnar, gamla fólkið sem eru korter að komast út úr vagninum, unglingana sem setja lappirnar upp á sætin og fá skammir frá bílstjóranum. Lífið í borginni. Eða eitthvað

Og ég er ekki að segja að ég geti gert betur. En kannski vil ég trúa ég því innst inni? Hmmm.